علت ضعیف شدن قلب در بیشتر موارد یکی از دو چیز است: گرفتگی عروق کرونر و فشار خون بالایی که کنترل نشده. این دو شایع‌ترین علت‌اند؛ بعد از آن‌ها سکته‌ی قلبی، بیماری دریچه، اختلال ضربان، عفونت عضله‌ی قلب، نقص مادرزادی و بیماری‌هایی مثل کم‌خونی شدید و پرکاری تیروئید قرار می‌گیرند. در این صفحه هر هشت علت را جدا می‌بینید و می‌فهمید کدامشان قابل‌اصلاح است.
در یک جمله: «ضعیف شدن قلب» همان چیزی است که در زبان پزشکی به آن نارسایی قلبی می‌گویند — قلب هست و کار می‌کند، ولی دیگر نمی‌تواند به‌اندازه‌ی نیاز بدن خون برساند.
ضعیف شدن قلب یعنی چه؟
خیلی‌ها فکر می‌کنند «قلب ضعیف» یعنی قلب کوچک یا کم‌جان. واقعیت دقیق‌تر است: به‌گفته‌ی MedlinePlus، نارسایی قلبی وضعیتی است که در آن قلب دیگر نمی‌تواند خونِ پُراکسیژن را به‌اندازه‌ی کافی به بقیه‌ی بدن برساند. نتیجه‌اش در همه‌ی بدن دیده می‌شود: خستگی، تنگی نفس و جمع‌شدن مایع در پاها و شکم.
ضعف قلب دو شکل دارد و تفاوتشان در درمان مهم است:
| نوع | در قلب چه خبر است |
|---|---|
| کسر تخلیه‌ی کاهش‌یافته (سیستولیک) | عضله‌ی قلب خوب منقبض نمی‌شود — همان چیزی که بیمار به آن می‌گوید «پمپاژ ضعیف» |
| کسر تخلیه‌ی حفظ‌شده (دیاستولیک) | قدرت پمپاژ طبیعی است، ولی عضله سفت شده و قلب خوب پر نمی‌شود |
کسر تخلیه (EF) همان عددی است که در جواب اکو نوشته می‌شود و می‌گوید قلب در هر ضربان چند درصد از خون داخل بطن را بیرون می‌فرستد. همین عدد است که تعیین می‌کند بیمار در کدام گروه قرار می‌گیرد، و به‌گفته‌ی NHLBI درمانِ این دو گروه با هم فرق دارد — پس تفسیر آن کارِ پزشک است، نه مقایسه با عدد دیگران.
۸ دلیل اصلی ضعیف شدن قلب
این فهرست بر پایه‌ی علت‌هایی است که MedlinePlus برای نارسایی قلبی نام می‌برد. دو ردیف اول شایع‌ترین‌اند:
| # | علت | چطور قلب را ضعیف می‌کند |
|---|---|---|
| ۱ | گرفتگی عروق کرونر | تنگ یا بسته‌شدن رگ‌هایی که خون و اکسیژن قلب را می‌رسانند؛ عضله‌ی قلب به‌مرور — یا ناگهانی — ضعیف می‌شود |
| ۲ | فشار خون بالای کنترل‌نشده | اول عضله را سفت می‌کند و در نهایت به ضعیف‌شدنش می‌انجامد |
| ۳ | سکته‌ی قلبی | انسداد ناگهانی یک شریان قلب و از کار افتادن بخشی از عضله |
| ۴ | بیماری دریچه‌ی قلب | دریچه‌ی تنگ یا نشت‌دار، قلب را وادار به کار بیشتر می‌کند |
| ۵ | اختلال ضربان (آریتمی) | بعضی ریتم‌های غیرطبیعی در طول زمان عملکرد قلب را افت می‌دهند |
| ۶ | عفونت عضله‌ی قلب | عفونتی که عضله‌ی قلب را تضعیف می‌کند |
| ۷ | بیماری مادرزادی قلب | نقصی که از بدو تولد وجود داشته |
| ۸ | بیماری‌های خارج از قلب | کم‌خونی شدید، پرکاری و کم‌کاری تیروئید، آمیلوئیدوز، سارکوئیدوز، آمفیزم و آهن اضافی بدن |
چرا پیدا کردن علت مهم است: NHLBI می‌گوید کنترلِ عواملی که نارسایی قلبی را بدتر می‌کنند — مثل فشار خون، ریتم قلب و کم‌خونی — اغلب سلامت قلب را بهتر می‌کند. یعنی «قلب ضعیف شده» یک برچسب نهایی نیست؛ اول باید معلوم شود کدام یک از این هشت مورد آن را ضعیف کرده.
علائم ضعیف شدن قلب
به‌گفته‌ی MedlinePlus علائم معمولاً آهسته شروع می‌شوند؛ اول فقط موقع فعالیت سنگین و بعد حتی در حال استراحت. گاهی هم بعد از یک سکته‌ی قلبی ناگهان پیدا می‌شوند. شایع‌ترین‌ها:
تنگی نفس موقع فعالیت یا بعد از دراز کشیدن · بیدار شدن از خواب بعد از یکی دو ساعت از تنگی نفس · سرفه
ورم پا و مچ پا · بزرگ شدن شکم یا کبد · اضافه‌وزن سریع · نیاز به ادرار در شب
خستگی، ضعف و احساس سبکی سر · بی‌اشتهایی · ضربان تند یا نامنظم و تپش قلب
اضافه‌وزنِ سریع در چند روز، یکی از نشانه‌هایی است که اغلب نادیده گرفته می‌شود؛ معمولاً آب است، نه چربی.
خیلی از مراجعه‌کننده‌ها جمله را این‌طور می‌گویند: «علت احساس ضعف در قلب چیست؟» یا «چرا قلبم ضعیف کار می‌کند؟». منظورشان همین مجموعه است — خستگی زودرس، بی‌حالی و احساس اینکه قلب کم می‌آورد. ولی توجه کنید که احساس ضعف به‌تنهایی دلایل بسیار دیگری هم دارد (از کم‌خونی تا اختلال تیروئید)، و تنها راه فهمیدنش معاینه و اکو است، نه حدس زدن.
چه زمانی باید همین حالا مراجعه کرد؟
اگر یکی از این‌ها پیش آمد، منتظر نوبت بعدی نمانید:
- تنگی نفسی که در حال استراحت یا در خواب شروع می‌شود
- افزایش ناگهانی وزن همراه با ورم پاها در عرض چند روز
- درد قفسه‌ی سینه
- غش یا سرگیجه‌ی شدید
- تپش قلب تند و نامنظمی که رفع نمی‌شود
در درد شدید قفسه‌ی سینه و غش، اورژانس (۱۱۵) اولین تماس است، نه مطب.
ضعیف شدن قلب چطور تشخیص داده می‌شود؟
پزشک اول معاینه می‌کند و دنبال نشانه‌هایی می‌گردد که MedlinePlus نام می‌برد: تنفس تند یا دشوار، ورم پا، برجسته‌شدن رگ‌های گردن، صدای مایع در ریه با گوشی، بزرگ‌شدن کبد یا شکم و ضربان نامنظم. بعد نوبت تست‌هاست:
| تست | چه چیزی را نشان می‌دهد |
|---|---|
| نوار قلب (ECG) | فعالیت برقی قلب و اختلال ریتم |
| اکوکاردیوگرافی (اکو) | به‌گفته‌ی MedlinePlus بعد از نوار قلب، اکو اغلب بهترین تستِ اولِ ارزیابی نارسایی قلبی است؛ عدد کسر تخلیه هم همین‌جا درمی‌آید |
| آزمایش خون | کمک به تشخیص و پایش، پیدا کردن علت و کنترل عوارض دارو |
| عکس قفسه‌ی سینه | اندازه‌ی قلب و تجمع مایع در ریه |
| آنژیوگرافی عروق کرونر | وقتی گرفتگی عروق علت احتمالی است — همان علت شماره‌ی یک همین فهرست |
در کلینیک ما اکو، نوار قلب و همچنین آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی انجام می‌شود؛ یعنی اگر علتِ ضعفِ قلب گرفتگی عروق باشد، بیمار برای اقدام مداخله‌ای به مرکز دیگری فرستاده نمی‌شود.
درمان ضعیف شدن قلب
نارسایی قلبی معمولاً یک بیماری طولانی‌مدت است و با یک دوره دارو تمام نمی‌شود. به‌گفته‌ی NHS هدفِ درمان، سبک‌کردن علائم و جلوگیری از بدتر شدنِ وضعیت است؛ MedlinePlus هم می‌گوید شناختن علائم و پیگیری، به بیمار کمک می‌کند از بیمارستان دور بماند. پایه‌ی درمان، دارو است:
| دسته‌ی دارویی | چه می‌کند (به‌گفته‌ی NHLBI) |
|---|---|
| ادرارآورها و آنتاگونیست‌های آلدوسترون (مثل اسپیرونولاکتون) | سدیم و مایع اضافی را از بدن خارج می‌کنند و حجمی را که قلب باید پمپ کند پایین می‌آورند |
| مهارکننده‌های ACE و مسدودکننده‌های گیرنده‌ی آنژیوتانسین (ARB) | پمپاژ خون را برای قلب آسان‌تر می‌کنند؛ از عوارض احتمالی‌شان سرفه و افت فشار است |
| داروهای کاهنده‌ی ضربان، مثل بتابلوکرها و ایوابرادین | کار پمپاژ را آسان‌تر می‌کنند و می‌توانند از بدتر شدن نارسایی قلبی در درازمدت جلو بگیرند |
| دیگوکسین | ضربان قلب را قوی‌تر می‌کند و خون بیشتری پمپ می‌شود؛ بیشتر در نارسایی جدی که داروهای دیگر کافی نبوده‌اند |
در نارسایی قلبی با کسر تخلیه‌ی حفظ‌شده، NHLBI می‌گوید درمان اصلیِ امروز داروهای ادرارآور است. گروه‌های تازه‌تری هم هستند (مهارکننده‌های SGLT-2 و آگونیست‌های GLP) که برای قند خون تأیید شده‌اند و ممکن است بستری‌شدن به‌خاطر نارسایی قلبی را کم کنند؛ نقششان در درمان نارسایی قلبی هنوز در دست مطالعه است. انتخاب دارو و دوز کاملاً فردی است.
در بعضی بیماران علاوه بر دارو، دستگاه هم لازم می‌شود: دفیبریلاتور کاشتنی (ICD) که ضربان‌های خطرناک را اصلاح می‌کند، و ضربان‌ساز برای وقتی دو سمت قلب هماهنگ نمی‌زنند.
⛔ هیچ‌کدام از این داروها را خودسرانه شروع، قطع یا کم‌وزیاد نکنید — حتی وقتی حالتان خوب است. تغییر دوز کارِ پزشک است.
آیا ضعیف شدن قلب درمان می‌شود؟
این سؤال را تقریباً هر بیماری می‌پرسد و جواب صادقانه‌اش دو بخش دارد. MedlinePlus نارسایی قلبی را بیشتر وقت‌ها یک بیماری مزمن می‌داند و راهنمای NHS صریح می‌گوید برطرف‌شدنِ کاملِ آن ممکن نیست؛ پس نباید انتظار داشت که با یک دوره دارو تمام شود. ولی طرف دیگر ماجرا هم واقعی است: درمانِ همان بیماری‌ای که قلب را ضعیف کرده بخشی از برنامه است — گرفتگی عروق، فشار خون، دریچه‌ی معیوب، تیروئید و کم‌خونی همگی قابل بررسی و درمان‌اند، و NHLBI می‌گوید کنترل عواملی مثل فشار خون، ریتم قلب و کم‌خونی اغلب سلامت قلب را بهتر می‌کند.
به همین دلیل، پیدا کردنِ علتِ ضعف مهم‌تر از خودِ برچسبِ «قلب ضعیف» است.
چطور از ضعیف شدن قلب پیشگیری کنیم؟
چون شایع‌ترین علت، گرفتگی عروق و فشار خون است، پیشگیری هم از همان‌جا شروع می‌شود. MedlinePlus می‌گوید بیشتر موارد نارسایی قلبی با سبک زندگی سالم قابل پیشگیری‌اند، و NHLBI کنترل فشار خون، ریتم قلب و کم‌خونی را عاملی می‌داند که اغلب سلامت قلب را بهتر می‌کند. اگر سابقه‌ی سکته‌ی قلبی دارید، پیگیری برنامه‌ی درمانی و چکاپ منظم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
با قلب ضعیف چطور زندگی کنیم؟
- وزن روزانه را یادداشت کنید. بالا رفتن سریع وزن معمولاً یعنی مایع جمع شده، نه چاقی.
- پیگیری منظم را جدی بگیرید. MedlinePlus می‌گوید بیمار نارسایی قلبی دست‌کم هر ۳ تا ۶ ماه — و گاهی بسیار بیشتر — باید ویزیت شود.
- علائم بدترشدن را بشناسید. شناختن بدن خودتان کمک می‌کند زودتر اقدام کنید و از بستری‌شدن جلو بگیرید.
- داروها را سر وقت بخورید و قبل از هر اقدام دندان‌پزشکی یا جراحی، تشخیصتان را اعلام کنید.
مطالب مرتبط در همین سایت
- برای تقویت قلب ضعیف چه بخوریم — نقش تغذیه در کنار درمان دارویی
- نارسایی احتقانی قلب — وقتی مایع در ریه و اندام‌ها جمع می‌شود
- بیماری قلبی مادرزادی در بزرگسالان — علت شماره ۷ همین فهرست
- بزرگ شدن قلب — چه زمانی قلبِ بزرگ‌شده نشانه‌ی ضعف است
سوالات متداول
چرا قلب ضعیف می‌شود؟
شایع‌ترین دو علتی که MedlinePlus نام می‌برد، گرفتگی عروق کرونر و فشار خون بالای کنترل‌نشده است. بعد از آن‌ها سکته‌ی قلبی، بیماری دریچه، اختلال ضربان، عفونت عضله‌ی قلب و نقص مادرزادی قرار می‌گیرند. بیماری‌های خارج از قلب مثل کم‌خونی شدید و اختلال تیروئید هم می‌توانند نقش داشته باشند.
آیا ضعیف شدن قلب درمان دارد؟
راهنمای NHS می‌گوید برطرف‌شدنِ کاملِ نارسایی قلبی ممکن نیست و هدفِ درمان، سبک‌کردن علائم و جلوگیری از بدتر شدن است. ولی این با «کاری نمی‌شود کرد» فرق دارد: بخشی از علت‌ها — گرفتگی عروق، فشار خون، دریچه، تیروئید و کم‌خونی — خودشان قابل بررسی و درمان‌اند.
کسر تخلیه (EF) پایین یعنی چه؟ مثلاً EF ۴۰ درصد
کسر تخلیه می‌گوید قلب در هر ضربان چند درصد از خون بطن را بیرون می‌فرستد و تعیین می‌کند بیمار در گروه «کسر تخلیه‌ی کاهش‌یافته» است یا «حفظ‌شده» — و به‌گفته‌ی NHLBI درمان این دو گروه با هم فرق دارد. ⛔ از روی این عدد به‌تنهایی نه می‌شود شدت بیماری را فهمید و نه درباره‌ی طول عمر چیزی گفت؛ تفسیرش کار پزشک است، در کنار علائم و بقیه‌ی تست‌ها.
فرق «پمپاژ ضعیف قلب» با «کم‌کاری قلب» چیست؟
هر دو تعبیرِ مردمیِ یک چیزند: نارسایی قلبی. «پمپاژ ضعیف» بیشتر به نوع سیستولیک اشاره دارد که عضله‌ی قلب خوب منقبض نمی‌شود. در نوع دیگر، قدرت پمپاژ طبیعی است ولی عضله سفت شده و قلب خوب پر نمی‌شود.
هر چند وقت یک بار باید ویزیت شوم؟
MedlinePlus می‌گوید بیمار نارسایی قلبی دست‌کم هر ۳ تا ۶ ماه یک بار ویزیت می‌شود و گاهی بسیار بیشتر؛ همراه با تست‌هایی که عملکرد قلب را می‌سنجند. فاصله‌ی دقیق را پزشک شما بر اساس وضعیتتان تعیین می‌کند.
ضعیف شدن قلب در سن پایین هم ممکن است؟
بله. نقص مادرزادی قلب، عفونت عضله‌ی قلب و بعضی اختلال‌های ضربان می‌توانند در سن پایین هم باعث نارسایی قلبی شوند. سن بالا یک عامل خطر است، نه شرط لازم.
از کجا شروع کنم؟ مشاوره در کلینیک قلب و واریس دکتر مرعشی‌زاده
اگر خستگی زودرس، تنگی نفس یا ورم پا شما را نگران کرده، اولین قدم منطقی یک ارزیابی با اکو و نوار قلب است تا معلوم شود قلب واقعاً ضعیف شده و اگر شده، علتش کدام یک از این هشت مورد است.
تلفن نوبت‌دهی: ۰۲۱۹۱۰۹۰۴۵۶
آدرس: تهران، شهرک غرب، میدان صنعت، بلوار فرحزادی، نرسیده به میدان کتاب، پلاک ۱۰۱، واحد ۸ (درب ورودی جنب بانک پاسارگاد)
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه، ۱۳ تا ۱۹
📞 تماس برای نوبت — ۰۲۱۹۱۰۹۰۴۵۶
منابع:
MedlinePlus — Heart failure
NHS — Heart failure
NHLBI — Heart Failure Treatment
بازبینی علمی: دکتر آرمین مرعشی‌زاده، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ اقدامات مداخله‌ای قلب و عروق (اینترونشنال کاردیولوژی) بزرگسالان — شماره‌ی نظام پزشکی ۱۲۱۱۲۰.
این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جای معاینه و نظر پزشک را نمی‌گیرد.
