بسیاری از والدین هنگامی که دستان فرزند نوجوان خود را لمس می کنند یا متوجه می شوند که آنها حتی در فصول گرم سال هم جوراب می پوشند، دچار نگرانی می شوند. یافتن علت سردی دست و پا در نوجوانان یکی از موضوعات پرسرچ در حوزه سلامت است. نوجوانی دوره ای از تغییرات شگرف فیزیکی، هورمونی و عصبی است. در این سنین، بدن با سرعت بالایی در حال رشد است و سیستم گردش خون باید خود را با ابعاد جدید بدن هماهنگ کند. اگرچه در بیشتر موارد این پدیده خطرناک نیست، اما شناخت ریشه های آن به مدیریت بهتر سلامت نوجوان کمک می کند.
مکانیسم تنظیم حرارت بدن و انقباض عروق در نوجوانی
بدن انسان برای زنده ماندن، همواره در حال تلاش است تا دمای ارگان های حیاتی مانند قلب، کبد و مغز را در محدوده ۳۷ درجه سانتی گراد حفظ کند. وقتی مغز احساس کند که دمای محیط کاهش یافته یا بدن تحت استرس است، فرمانی صادر می کند تا عروق خونی در دست ها و پاها منقبض شوند (Vasoconstriction).
این کار باعث می شود خون کمتری به سطح پوست و انتهای اندام ها برسد و در عوض، گرمای خون برای اعضای داخلی ذخیره شود. در نوجوانان، به دلیل حساسیت بالای سیستم عصبی خودکار، این واکنش ممکن است با شدت بیشتری رخ دهد. بنابراین، اولین و ساده ترین علت سردی دست و پا در نوجوانان، واکنش فیزیولوژیک طبیعی بدن برای حفظ بقا است.
کم خونی و فقر آهن؛ شایع ترین علت تغذیه ای سردی اندام ها
یکی از اصلی ترین مواردی که پزشکان هنگام بررسی علت سردی دست و پا در نوجوانان به آن مشکوک می شوند، کم خونی ناشی از فقر آهن (Iron Deficiency Anemia) است. آهن بخش اصلی هموگلوبین در گلبول های قرمز است که وظیفه حمل اکسیژن را بر عهده دارد. نوجوانان به دلیل جهش رشد سریع و در دختران به دلیل شروع دوران قاعدگی، نیاز شدیدی به آهن پیدا می کنند.
وقتی آهن کافی در بدن نباشد، اکسیژن رسانی به بافت های انتهایی مختل می شود. کاهش اکسیژن به معنای کاهش سوخت و ساز و در نتیجه تولید گرمای کمتر است. اگر نوجوان شما علاوه بر سردی دست و پا، علائمی مثل خستگی زودرس، رنگ پریدگی، ریزش مو یا تمایل به خوردن یخ (پیکا) دارد، احتمال فقر آهن بسیار بالا است.
بیماری رینود (Raynaud's Disease) در سنین بلوغ
اگر دستان نوجوان شما در پاسخ به سرما یا استرس، ابتدا سفید، سپس آبی و در نهایت قرمز می شود، ممکن است او به بیماری یا پدیده رینود مبتلا باشد. این وضعیت ناشی از اسپاسم ناگهانی عروق خونی کوچک در انگشتان است. رینود اولیه معمولا در سنین نوجوانی و جوانی ظاهر می شود و اگرچه نگران کننده به نظر می رسد، اما معمولا نشانه بیماری جدی تری نیست. با این حال، به عنوان یک علت سردی دست و پا در نوجوانان، باید تحت نظر پزشک باشد تا از موارد نادری که به بیماری های خودایمنی مربوط می شوند، تمایز داده شود.
اختلالات تیروئید و تاثیر آن بر متابولیسم نوجوانان
غده تیروئید به عنوان ترموستات بدن عمل می کند و سرعت سوخت و ساز سلول ها را تنظیم می کند. اختلال در عملکرد این غده، به ویژه کم کاری تیروئید (Hypothyroidism)، یک علت سردی دست و پا در نوجوانان محسوب می شود. وقتی هورمون های تیروئید به میزان کافی ترشح نشوند، متابولیسم بدن کند می شود.
در این حالت، بدن انرژی کمتری می سوزاند و حرارت کمتری تولید می کند. نوجوانانی که دچار این مشکل هستند، حتی در اتاق گرم هم احساس لرز می کنند و دست هایشان همیشه مانند یخ سرد است. بررسی سطح هورمون های T3، T4 و TSH در این بیماران ضروری است.
بیشتر بدانید: تپش قلب و سردی دست و پا
استرس، اضطراب و فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک
دوران نوجوانی مملو از فشارهای تحصیلی، اجتماعی و عاطفی است. جالب است بدانید که مسائل روانی می توانند مستقیما علت سردی دست و پا در نوجوانان باشند. هنگامی که نوجوان دچار استرس یا حمله اضطرابی می شود، بدن در وضعیت “جنگ یا گریز” قرار می گیرد.
در این حالت هورمون های استرس مانند آدرنالین و کورتیزول ترشح می شوند که باعث انقباض عروق خونی در اندام های محیطی می شوند تا خون را به سمت عضلات بزرگ هدایت کنند. این یک پاسخ تکاملی است، اما در دنیای امروز باعث می شود نوجوان در جلسات امتحان یا موقعیت های اضطراب آور، دستان سرد و مرطوبی داشته باشد.
کمبود ویتامین B12 و نقش آن در گردش خون
ویتامین B12 برای تولید گلبول های قرمز سالم و عملکرد صحیح سیستم عصبی حیاتی است. کمبود این ویتامین می تواند به اعصاب محیطی آسیب بزند و باعث ایجاد حس گزگز، سوزن سوزن شدن و سردی در دست ها و پاها شود. نوجوانانی که رژیم های گیاهخواری سخت گیرانه دارند یا دچار مشکلات جذب گوارشی هستند، ممکن است با این مشکل روبرو شوند. بنابراین، در بررسی علت سردی دست و پا در نوجوانان، سنجش سطح ویتامین های گروه B نباید فراموش شود.
سبک زندگی، کم تحرکی و پوشش نامناسب
گاهی اوقات علت سردی دست و پا در نوجوانان بسیار ساده تر از آن چیزی است که فکر می کنیم. بسیاری از نوجوانان ساعت های طولانی را پشت میز یا مبل در حالت نشسته به بازی های ویدئویی یا مطالعه می گذرانند. فعالیت بدنی کم باعث کاهش سرعت گردش خون می شود. وقتی عضلات حرکت نمی کنند، پمپاژ خون به سمت پاها ضعیف شده و اندام ها سرد می شوند.
همچنین، استفاده از لباس های خیلی تنگ که مانع جریان آزاد خون می شوند، می تواند این وضعیت را تشدید کند. تشویق نوجوان به فعالیت بدنی روزانه می تواند به طرز معجزه آسایی این مشکل را برطرف کند.
چه زمانی برای سردی دست و پا باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگرچه سردی اندام ها در اکثر مواقع گذرا است، اما در صورت مشاهده علائم زیر همراه با سردی دست و پا، مراجعه به متخصص اطفال یا داخلی الزامی است:
- تغییر رنگ واضح پوست (آبی یا تیره شدن).
- ایجاد زخم های کوچک در نوک انگشتان که به سختی جوش می خورند.
- احساس بی حسی یا درد شدید هنگام گرم شدن اندام ها.
- ریزش موهای روی پا یا تغییر شکل ناخن ها.
- تب، کاهش وزن ناگهانی یا تورم مفاصل.
راهکارهای خانگی برای بهبود گردش خون در نوجوانان
پس از تشخیص علت سردی دست و پا در نوجوانان، می توان از روش های زیر برای بهبود وضعیت استفاده کرد:
- تغذیه غنی از آهن و ویتامین: مصرف گوشت قرمز، حبوبات، اسفناج و مرکبات (برای جذب بهتر آهن).
- هیدراته ماندن: نوشیدن آب کافی به حفظ حجم خون و جریان بهتر آن کمک می کند.
- ورزش منظم: فعالیت هایی مانند پیاده روی سریع یا دوچرخه سواری، قلب را تقویت کرده و خونرسانی به اندام ها را بهبود می بخشد.
- مدیریت استرس: آموزش تکنیک های تنفس عمیق و یوگا به نوجوان برای کنترل واکنش های عصبی.
- پرهیز از دخانیات: نیکوتین یکی از قوی ترین منقبض کننده های عروق است؛ والدین باید مراقب باشند که نوجوان در معرض دود سیگار قرار نگیرد.
خلاصه و نتیجه گیری
در نهایت، علت سردی دست و پا در نوجوانان مجموعه ای از عوامل فیزیکی، تغذیه ای و محیطی است. تشخیص به موقع فقر آهن یا کم کاری تیروئید می تواند نه تنها مشکل سردی اندام ها، بلکه سطح انرژی و تمرکز نوجوان را نیز بهبود ببخشد. با رعایت یک سبک زندگی سالم، تغذیه درست و نظارت بر سلامت روان، می توان این دوره گذار نوجوانی را با سلامت کامل سپری کرد.
