تامپوناد قلبی چیست؟ تامپوناد قلبی زمانی رخ می دهد که فضای دور قلب، با خون یا مایع دیگری پر شود و به قلب فشار وارد کند. در این زمان، قلب به علت فشار نمی تواند به درستی ضربان بزند و موجب افت در فشار خون می شود. آسیب ها و بیماری های خاص می توانند موجب بروز تامپوناد قلبی شوند. در صورتی که این شرایط درمان نشود، می تواند کشنده باشد.
در تامپوناد قلبی چه اتفاقی می افتد؟
قلب در کیسه ای به نام پریکاردیوم قرار گرفته است. پریکاردیوم دو لایه دارد و قلب را در جای خود نگه می دارد. پریکاردیوم حاوی مایع پریکاردیال می باشد که از قلب در برابر فشار و نیروی خارجی محافظت می کند. حفره های قلب باید منبسط شوند تا قبل از پمپاژ خون به بیرون، از خون پر شوند. تامپوناد قلبی که گاهی تامپوناد پریکاردیال نیز نامیده می شود، زمانی رخ می دهد که پریکاردیوم با مایع (به ویژه خون) پر می شود. از آنجا که مایع هیچ جایی برای رفتن ندارد و فضای قلب را پر می کند، قلب نمی تواند به اندازه کافی برای پر شدن منبسط شود.
تفاوت بین افیوژن پریکارد و تامپوناد قلبی چیست؟
افیوژن پریکارد، یک اصطلاح تخصصی برای زمانی است که پریکاردیوم با مایع پر می شود. اما تامپوناد قلبی، زمانی رخ می دهد که فشار از سوی مایع احاطه کننده، قلب را از ضربان زدن باز می دارد. تراوشات می توانند شامل خون، ترشح و سایر اجزای خون باشند. زمانی که پریکاردیوم به آهستگی با مایع پر می شود، تامپوناد قلبی ممکن است اتفاق نیفتد و یا مدت زمان بیشتری طول بکشد تا رخ دهد.
زیرا پریکاردیوم زمان بیشتری برای کشش و خالی کردن فضای بیشتر برای مایع دارد و ممکن است هیچ علائمی نداشته باشد. با این حال، حتی اگر روزها، هفته ها یا ماهها طول بکشد تا مایع کافی جمع شود، تامپوناد قلبی هنوز هم می تواند اتفاق بیفتد.
این سه اسم زیاد با هم اشتباه گرفته می‌شوند. همه به کیسه‌ی دور قلب (پریکارد) مربوط‌اند، ولی یکی نیستند:
| پریکاردیت | افیوژن پریکارد | تامپوناد قلبی | |
|---|---|---|---|
| چه چیزی است؟ | التهاب کیسه‌ی دور قلب | جمع شدن مایع در کیسه («آب دور قلب») | فشار آن مایع، قلب را از ضربان کامل باز می‌دارد |
| چقدر فوری است؟ | معمولاً قابل درمان سرپایی | بستگی به مقدار و سرعت تجمع دارد؛ کم‌کمش ممکن است بی‌علامت باشد | اورژانس — خطر مرگ |
| علامت شاخص | درد تیز قفسه سینه که با خم شدن به جلو بهتر می‌شود | تنگی نفس و احساس فشار در سینه | تریاد بک + نبض پارادوکس + افت فشار |
| درمان اصلی | دارو (ضدالتهاب) | درمان علت؛ تخلیه فقط اگر زیاد یا علامت‌دار باشد | تخلیه‌ی فوری مایع (پریکاردیوسنتز) |
ترتیبِ معمولِ اتفاق‌ها: پریکاردیت ← افیوژن پریکارد ← (در صورت تجمع زیاد یا سریع) تامپوناد قلبی. یعنی تامپوناد جدی‌ترین نقطه‌ی همین مسیر است.
📖 بیشتر بخوانید: اگر پاسخ آزمایش یا اکوی شما «مایع دور قلب» را نشان داده ولی حالتان خوب است، صفحه‌ی افیوژن پریکارد (جمع شدن آب دور قلب) مناسب‌تر است. و اگر درد سینه‌ی تیز دارید که با خم شدن به جلو بهتر می‌شود، پریکاردیت را بخوانید.
چه چیزی باعث جمع شدن مایع در اطراف قلب و فشار آوردن به آن می شود؟
چندین نوع آسیب مختلف می توانند موجب تامپوناد قلبی شوند. برای مثال، تامپوناد بر اثر ضربه های شدید، زمین خوردن، تصادف اتومبیل یا زخم های نفوذی مانند زخم چاقو رخ می دهد. تامپوناد همچنین بر اثر مشکلاتی همچون دایسکشن آئورت اتفاق می افتد. دایسکشن آئورت زمانی رخ می دهد که یک پارگی در دیواره آئورت (رگ اصلی بدن) در مرکز بدن ایجاد شده باشد. خون می تواند بین لایه های دیواره های آئورت جمع شود و موجب پارگی آئورت و در نتیجه پر شدن پریکاردیوم از خون شود.
تامپوناد قلبی همچنین به چندین بیماری و مشکل جسمانی مختلف مربوط می شود که از میان آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سرطان پیشرفته
- حمله قلبی (به خصوص اگر دیواره قلب پاره شده باشد).
- توبرکلوزیس (در کشورهای در حال توسعه شایع تر است).
- التهاب یا عفونت پریکاردیوم. این شرایط شامل عفونت های ویروسی و باکتریایی می شود و به طور وِیژه در افراد مبتلا به HIV رخ می دهد.
- بیماری های ایمنی مزمن مانند لوپوس، آرتریت روماتوئید و اسکلرودرما.
- سرطان قلب
- نارسایی قلب یا کلیه
- کم کاری غده تیروئید
در برخی موارد، تامپوناد قلبی پس از یک عمل جراحی نیز ممکن است اتفاق بیفتد. برخی از این جراحی ها عبارتند از:
- جراحی روی قلب یا نزدیک به پریکاردیوم
- جراحی های مبتنی بر کاتترکه در قلب یا رگ های خونی اطراف انجام می شوند.
- کاشت وسیله ای به نام ضربان ساز
- پرتو درمانی نزدیک به قلب یا پریکاردیوم
علائم تامپوناد قلبی چه مواردی هستند؟
تامپوناد قلبی که به سرعت اتفاق می افتد، می تواند موجب علائم زیر شود:
- درد تیز در قفسه سینه. درد ممکن است به بخش های نزدیک بدن مانند شکم، بازو، کمر، گردن یا شانه کشیده شود. این درد ممکن است به هنگام نفس عمیق کشیدن یا سرفه شدیدتر شود.
- مشکل در نفس کشیدن یا سریع نفس کشیدن
- غش، سرگیجه یا سبکی سر
- تغییر در رنگ پوست به ویژه رنگ پریدگی، خاکستری یا کبود شدن پوست
- تپش قلبی
- نبض سریع
- یرقان (زردی پوست یا چشم ها بر اثر مشکلات کبد)
- تغییر وضعیت ذهنی. فرد مبتلا به این شرایط مثل همیشه رفتار نمی کند و ممکن است گیج یا آشفته به نظر برسد.
تامپوناد قلبی که به آهستگی اتفاق می افتد نیز موجب علائم زیر می شود:
- تنگی نفس
- ورم شکم یا پا ها
- خستگی
- ناراحتی قفسه سینه که با خم شدن به جلو یا نشستن بهتر می شود.
چه کسی ممکن است دچار تامپوناد قلبی شود؟
این شرایط ممکن است در تمام گروههای سنی اتفاق بیفتد. تامپوناد قلبی ناشی از بیماری های دیگر، از هر 10،000 نفر، دو نفر را دچار می کند.
فشرده سازی قلب چه تأثیری روی بدن دارد؟
تامپوناد قلبی، شرایط خطرناکی است، زیرا در نهایت باعث می شود خون خروجی از قلب کاهش پیدا کند. این امر موجب محروم شدن بدن از خون و اکسیژن می شود. در نتیجه عملکرد قلب را به طور کامل متوقف می کند که به این شرایط کُشنده، ایست قلبی گفته می شود.
تامپوناد قلبی چگونه تشخیص داده می شود؟
چندین آزمایش و روش تشخیصی مختلف وجود دارد که به تشخیص تامپوناد قلبی کمک می کنند. گرچه، زمانی که این شرایط به سرعت رخ می دهد، ممکن است از آزمایشات خاصی استفاده شود، زیرا این آزمایشات می توانند تشخیص سریعتری داشته باشند. پزشکان به احتمال زیاد با استفاده از آزمایشات زیر، تامپوناد قلبی را تشخیص می دهند:
معاینه فیزیکی: معاینه فیزیکی شامل گرفتن نبض، فشار خون و بررسی تنفس می باشد. پزشک ممکن است به صدای قلب و تنفس شما گوش دهد. گرفتن فشار خون ممکن است بیشتر از حد معمول طول بکشد، زیرا آنها به دنبال علامتی به نام نبض پارادوکس هستند که در آن فشار خون معمولاً با هر بار نفس کشیدن، به صورت غیرطبیعی افت پیدا می کند.
اکوکاردیوگرافی: این آزمایش از امواج صوتی برای مشاهده درون قفسه سینه و قلب استفاده می کند. در یک شرایط اضطراری، اکوکاردیوگرافی با استفاده از یک دستگاه قابل حمل که به کنار تخت بیمارستان آورده می شود، انجام می شود.
اشعه ی ایکس قفسه سینه: اشعه ی ایکس می تواند تجمع مایعات را در اطراف قلب نشان دهد.
سی تی اسکن: نوع پیشرفته اسکن است که از تکنولوژی اشعه ی ایکس و کامپیوتر برای بررسی مشکلات قلبی و گردش خون استفاده می کند.
الکتروکاردیوگرام یا نوار قلب: این آزمایش از سنسورهایی استفاده می کند که به پوست قفسه سینه وصل می شود و فعالیت الکتریکی قلب را شناسایی می کند.
کاتتریزاسیون قلب: در این آزمایش، پزشک با استفاده از دستگاهی که از طریق شریان ها، به سمت قلب هدایت شده، درون قلب و رگهای خونی را مشاهده می کند.
از علائم دیگر تامپوناد قلبی که پزشکان از آن به عنوان تریاد بک یا سه‌گانه‌ی Beck یاد می‌کنند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
گرچه، علائم سه‌گانه بِک، همیشه در زمان وقوع تامپوناد قلبی ایجاد نمی‌شوند، بنابراین، فقدان این علائم نمی‌تواند به نشانه عدم بروز تامپوناد قلبی باشد.
نبض پارادوکس یعنی افت بیشتر از حد معمولِ فشار خون سیستولیک هنگام نفس کشیدن به داخل. تعریف دقیقش افتِ بیشتر از ۱۰ میلی‌متر جیوه در فشار سیستولیک در زمان دم است. در تامپوناد شدید، این افت تقریباً همیشه وجود دارد.
پزشک آن را این‌طور می‌سنجد: کاف فشارسنج را بالاتر از نقطه‌ای که صدای نبض قطع می‌شود باد می‌کند، بعد آرام (حدود ۲ میلی‌متر جیوه در هر ثانیه) خالی می‌کند و عدد سیستولیک را در بازدم و دم با هم مقایسه می‌کند؛ اگر اختلاف از ۱۰ میلی‌متر جیوه بیشتر بود، نبض پارادوکس مطرح است. به همین دلیل است که گرفتن فشار خون در این بیماران بیشتر از حالت معمول طول می‌کشد.
⚠️ نبض پارادوکس مخصوص تامپوناد نیست. شایع‌ترین علتش افیوژن پریکاردِ بزرگ است، ولی در آسم، بیماری مزمن ریه (COPD)، لختهٔ ریه، سکتهٔ بطن راست و شوک هم دیده می‌شود. پس به‌تنهایی تشخیص نیست.
در نوار قلب دو یافته مطرح‌کننده‌ی تامپوناد است: ولتاژ پایین کمپلکس‌ها و آلترنانس الکتریکی (بالا و پایین شدنِ یک‌در‌میانِ ارتفاع موج‌ها، چون قلب داخل مایع مثل آونگ تکان می‌خورد).
⛔ ولی نوار قلب تامپوناد را رد یا اثبات نمی‌کند. منابع مرجع صریح می‌گویند این دو یافته «حساسیت و اختصاصیت کافی ندارند» — یعنی می‌توانند در تامپوناد نباشند و در بیماری دیگری باشند. روش اصلی، اکوکاردیوگرافی است و هر وقت تامپوناد مطرح شود اکو انجام می‌شود، مگر همان تأخیر کوتاه خودش خطر جانی داشته باشد. و نکته‌ی مهم: تامپوناد یک تشخیص بالینی است؛ یافته‌ی اکو به‌تنهایی دلیل کشیدن مایع نیست.
منابع: Cleveland Clinic — Pulsus Paradoxus · MSD Manual Professional — Pericarditis
تامپوناد قلبی چگونه درمان می شود؟
برای درمان تامپوناد قلبی، مایع اطراف قلب باید بیرون کشیده شود. همچنین درمان ممکن است شامل ترمیم آسیب‌دیدگی ناشی از تجمع مایعات، در اطراف قلب باشد. چیزی که مردم به آن «عمل کشیدن آب دور قلب» می‌گویند، در زبان پزشکی همین پریکاردیوسنتز است. درمان‌های مورد استفاده عبارتند از:
در این روش از سوزنی استفاده می‌شود که از طریق قفسه سینه وارد کیسه پریکارد می‌شود. برای انجام این روش، از هدایت تصویربرداری مانند اکوکاردیوگرافی یا فلوروسکوپی اشعه‌ی ایکس استفاده می‌شود. این روش، تنها در موارد اورژانسی که هیچ گزینه‌ی دیگری موجود نباشد، بدون هدایت تصویربرداری انجام می‌شود. پس از وارد کردن سوزن، مایع درون پریکاردیوم کشیده می‌شود. همچنین ممکن است از کاتتر برای تخلیه مایع (به مرور زمان) استفاده شود.
مشکل پریکاردیوسنتز این است که مایع ممکن است بعد از تخلیه‌ی اول دوباره جمع شود. در این حالت پزشک بیمار را به جراح ارجاع می‌دهد تا درباره‌ی یک روش ماندگارتر به نام پنجره‌ی پریکارد صحبت شود: با یک برش کوچک در قفسه سینه، راهی برای تخلیه‌ی مایع از کیسه‌ی پریکارد ساخته می‌شود تا مایع دوباره تجمع نکند.
اگر تامپوناد قلبی بر اثر یک آسیب ایجاد شده باشد و نیاز به ترمیم دارد، جراحی ممکن است گزینه بهتری باشد. همچنین وقتی که سوزن به مایع جمع شده نمی‌رسد، به جراحی نیاز است. در موارد شدید، مانند زمانی که قلب بر اثر تامپوناد قلبی متوقف شده باشد، ممکن است یک روش جراحی به نام توراکوتومی در اتاق اورژانس انجام شود.
این بیماری در خانه و با دارو درمان نمی‌شود. اگر کسی تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، رنگ‌پریدگی و احساس نزدیک به غش دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. برای پیگیری و نوبت کلینیک: ۰۲۱۹۱۰۹۰۴۵۶
منابع: Cleveland Clinic — Pericardiocentesis · MSD Manual Professional — Pericarditis
عوارض احتمالی تامپوناد قلبی چه مواردی هستند؟
- شوک
- نارسایی قلبی
- مرگ
پریکاردیوسنتز و جراحی ممکن است عوارض زیر را داشته باشند:
- خونریزی
- آسیب به حفره های قلب یا رگ های خونی اطراف
- ریه فرو ریخته (پنموتوراکس)
- هوا در پریکاردیوم (پنوموپریکاردیوم)
- حمله قلبی
- عفونت
- ضربان قلب نامنظم (آریتمی)
- آسیب به اندام های مجاور از جمله کبد، ریه یا شکم
آیا تامپوناد قلبی قابل پیشگیری است؟
از آنجا که بیماری ها یا آسیب ها موجب تامپوناد قلبی می شوند، به سختی می توان آن را شناسایی و پیشگیری کرد. گرچه، با شناسایی و درمان زودهنگام افیوژن پریکارد به طور ویژه پس از آسیب، جلوگیری از تامپوناد قلبی امکان پذیر است.
۱- تامپوناد قلبی چیست؟
تامپوناد قلبی زمانی رخ می‌دهد که فضای دور قلب با خون یا مایع دیگری پر شود و فشارش قلب را از ضربان درست باز دارد. نتیجه‌اش افت فشار خون و کم شدن خون‌رسانی به بدن است و اگر درمان نشود می‌تواند کشنده باشد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است.
۲- آیا آب دور قلب باعث مرگ می‌شود؟
خودِ «آب دور قلب» همیشه خطرناک نیست؛ اگر کم باشد و آرام جمع شده باشد ممکن است حتی بی‌علامت بماند. خطر وقتی است که مقدار مایع زیاد یا سرعت تجمعش بالا باشد و به تامپوناد تبدیل شود — آن حالت می‌تواند کشنده باشد و تخلیه‌ی فوری لازم دارد. تفاوت این دو حالت را در جدول همین صفحه ببینید.
۳- تریاد بک در تامپوناد قلبی چیست؟
تریاد بک (سه‌گانه‌ی Beck) سه نشانه‌ی هم‌زمان است: فشار خون پایین، برجسته شدن رگهای گردن، و صدای دور و نامفهوم قلب در گوش‌دادن با استتوسکوپ. نبودِ این سه نشانه تامپوناد را رد نمی‌کند — ممکن است وجود داشته باشد و این علائم دیده نشوند.
۴- تفاوت تامپوناد قلبی و افیوژن پریکارد چیست؟
افیوژن پریکارد یعنی جمع شدن مایع در کیسه‌ی دور قلب. تامپوناد یعنی فشارِ همان مایع، قلب را از ضربان کامل باز داشته است. پس افیوژن حالت زمینه‌ای است و تامپوناد عارضه‌ی خطرناکش. اگر مایع آرام جمع شود، کیسه فرصت کشیده‌شدن دارد و ممکن است تامپوناد رخ ندهد.
۵- عمل کشیدن آب دور قلب چگونه انجام می‌شود؟
نام پزشکی‌اش پریکاردیوسنتز است: سوزنی با هدایت اکوکاردیوگرافی یا فلوروسکوپی از قفسه سینه وارد کیسه‌ی پریکارد می‌شود و مایع کشیده می‌شود. حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و میزان موفقیتش در مطالعات بالاتر از ۹۰ درصد گزارش شده است. اگر مایع دوباره جمع شود، روش ماندگارتری به نام پنجره‌ی پریکارد مطرح می‌شود.
۶- درمان اورژانسی تامپوناد قلبی چیست؟
تخلیه‌ی فوری مایع دور قلب. این کار در بیمارستان با پریکاردیوسنتز انجام می‌شود و در موارد ناشی از آسیب یا وقتی سوزن به مایع نمی‌رسد، جراحی لازم است. تامپوناد با دارو یا درمان خانگی برطرف نمی‌شود؛ در صورت شک، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
