پلاک کلسیفیه یعنی بخشی از رسوب چربیِ دیواره‌ی رگ قلب، کلسیم جمع کرده و سفت شده است. این کلسیم با هیچ دارو یا مکمّلی پاک نمی‌شود، ولی دیدنِ این عبارت در برگه‌ی جواب به‌تنهایی به معنی حمله‌ی قلبی قریب‌الوقوع نیست. با مراقبت درست می‌شود پیشرفت آن را کند کرد. اینکه کار به اقدام مداخله‌ای مثل آنژیوپلاستی برسد یا نه، به درصد تنگی، علائم و نتیجه‌ی تست‌ها بستگی دارد و تصمیمش با پزشک است.
در ادامه می‌بینیم این عبارت دقیقاً چه می‌گوید، عدد کلسیم اسکور چه معنایی دارد، و چه کارهایی واقعاً به قلب شما کمک می‌کند.
پلاک کلسیفیه قلب یعنی چه؟
دیواره‌ی رگ‌های قلب در طول سال‌ها ممکن است رسوباتی از چربی، کلسترول و مواد دیگر پیدا کند. به این رسوب «پلاک» می‌گویند و خودِ بیماری را آترواسکلروزیس به چه معناست؟ می‌نامند.
وقتی در این پلاک کلسیم رسوب کند، پلاک سفت‌تر می‌شود و در تصویربرداری سفید و روشن دیده می‌شود. به همین دلیل پزشک در گزارش می‌نویسد «پلاک کلسیفیه» یا «کلسیفیکاسیون عروق کرونر». یعنی وجود پلاک تأیید شده؛ نه اینکه رگ حتماً بسته باشد.
یک نکته‌ی مهم: «پلاک» با «میزان تنگی» یکی نیست. ممکن است پلاکی کلسیم داشته باشد و رگ همچنان تقریباً باز باشد. برای همین پزشک همیشه کنار این عبارت، درصد تنگی و محل آن را هم بررسی می‌کند.
آیا رسوب کلسیم در عروق قلب از بین می‌رود؟
پاسخ صادقانه این است: خیر. انجمن قلب بریتانیا (BHF) صریح می‌گوید هیچ درمانی وجود ندارد که بتواند سطح کلسیفیکاسیون عروق کرونر را برگرداند. ولی همان منبع می‌گوید تغییرات سبک زندگی و درمان‌هایی هستند که می‌توانند پیشرفت آن را کند کنند و خطر حمله‌ی قلبی را کم کنند.
در فضای مجازی وعده‌های زیادی درباره‌ی «پاک‌سازی عروق از کلسیم» می‌بینید؛ از کلاتاسیون و تزریق EDTA تا انواع مکمل. برای پاک‌کردن کلسیم عروق قلب، شواهد معتبری پشت این روش‌ها نیست.
طبق مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH)، کلاتاسیون با EDTA برای بیماری عروق کرونر تأییدیه‌ی سازمان غذا و داروی آمریکا را ندارد و می‌تواند باعث افت کلسیم خون و آسیب کلیه شود. وقت و هزینه‌ای که صرف این راه‌ها شود، از کنترل واقعیِ بیماری کم می‌گذارد.
هدفِ درمان این نیست که کلسیم «پاک شود». هدف این است که بیماری پیشرفت نکند و خطر حمله‌ی قلبی کم شود، و این هدف با مراقبت درست دست‌یافتنی است.
کلسیم اسکور: عدد شما یعنی چه؟
کلسیم اسکور (امتیاز آگاتستون) عددی است که از سی‌تی اسکن قلب به دست می‌آید و میزان کلسیم دیواره‌ی عروق کرونر را نشان می‌دهد. این عدد بین صفر تا حدود ۱۰۰۰ است و طبق BHF هر عددی بالای صفر یعنی نشانه‌هایی از بیماری عروق کرونر وجود دارد. هرچه عدد بالاتر باشد، خطر حمله‌ی قلبی در سال‌های پیش رو بیشتر است — ولی این یک سنجشِ خطر است، نه پیش‌بینی قطعی.
| کلسیم اسکور | خطر حمله‌ی قلبی (طبق BHF) | قدم بعدی چیست |
|---|---|---|
| ۰ | 🟢 خیلی کم | کلسیمی دیده نشده است. ولی هر پلاک چربی کلسیم ندارد، پس پزشک خطر شما را با عوامل دیگر هم می‌سنجد. |
| ۱ تا ۹۹ | 🟢 کم | هر عددی بالای صفر یعنی نشانه‌هایی از بیماری عروق کرونر هست؛ کنترل عوامل خطر و پیگیری با پزشک. |
| ۱۰۰ تا ۲۹۹ | 🟡 متوسط | با پزشک قلب مشورت کنید؛ کنترل عوامل خطر و پیگیری منظم. |
| بالای ۳۰۰ | 🔴 زیاد | طبق BHF، حتی بدون علامت، احتمال حمله‌ی قلبی یا مرگ قلبی حدود ۷ برابرِ کسی است که هیچ کلسیفیکاسیونی ندارد. |
این عددها خودشان تعیین نمی‌کنند چه کاری انجام شود؛ مسیر بررسی را مشخص می‌کنند. طبق BHF، اگر کلسیم اسکور بین ۱ تا ۴۰۰ باشد سی‌تی‌آنژیوگرافی کرونری پیشنهاد می‌شود تا وسعت بیماری روشن شود، و اگر بالای ۴۰۰ باشد ممکن است بر اساس راهنمای NICE آنژیوگرافی تهاجمی مطرح شود.
این جدول فقط راهنمای فهم عدد است، نه تشخیص. کلسیم اسکور تنها یک تکه از پازل است و پزشک آن را کنار علائم، سابقه‌ی خانوادگی و آزمایش‌های شما می‌خواند. اگر برای دیدن دقیق‌تر رگ‌ها تصویربرداری نکرده‌اید، سی تی آنژیوگرافی عروق کرونر می‌تواند وسعت درگیری و میزان تنگی رگ‌ها را روشن کند.
در جوابم نوشته «پلاک کلسیفیه با تنگی خفیف» — باید نگران باشم؟
«تنگی خفیف» یعنی با وجود پلاک، رگ هنوز جریان خون را به‌خوبی عبور می‌دهد. خبر کاملاً بدی نیست، ولی نشانه‌ی وجود بیماری است و باید پیگیری شود. مهم‌ترین بخش برنامه در این وضعیت، کنترل عوامل خطر و پیگیری منظم با پزشک است.
این حرف به آن معنا نیست که می‌شود بی‌خیال شد. پلاک وجود دارد و مثل هر بیماری مزمن، به پیگیری نیاز دارد. بهتر است جواب را با پزشک قلب مرور کنید و بپرسید: درصد تنگی در کدام رگ است؟ آیا علائمی دارم که با آن بخواند؟ برنامه‌ی کنترل و پیگیری من چیست؟
اگر تنگی خفیف باشد ولی علائمی مثل درد قفسه‌ی سینه هنگام فعالیت دارید، حتماً آن را به پزشک بگویید. تفسیر نهایی هر برگه فقط با دیدن همه‌ی پرونده‌ی شما ممکن است.
فرق پلاک کلسیفیه و غیر کلسیفیه؛ کدام خطرناک‌تر است؟
پلاک غیر کلسیفیه پلاکی است که کلسیم چندانی ندارد. طبق BHF، مقدار پلاکِ کلسیفیه یکی از قوی‌ترین شاخص‌های خطر حمله‌ی قلبی در آینده است — ولی همان منبع می‌گوید هر پلاک چربی کلسیم ندارد، و دقیقاً به همین دلیل پزشک‌ها خطر را با بررسی‌های دیگر هم می‌سنجند. پس نوع پلاک فقط یک ویژگی است و کنار درصد تنگی، محل پلاک و علائم شما معنا پیدا می‌کند.
به همین دلیل است که پزشک خطر شما را فقط با نوع پلاک نمی‌سنجد و بررسی‌های دیگر را هم کنارش می‌گذارد. در هر دو حالت، پرسش اصلی این است که رگ چقدر تنگ شده و آیا قلب شما در فعالیت به اندازه‌ی کافی خون می‌گیرد یا نه.
پس به جای مقایسه‌ی «کلسیفیه یا غیر کلسیفیه»، بهتر است از پزشکتان بپرسید: «با این پلاک‌ها، خطر من الان چقدر است و باید چه کنم؟»
چه کاری واقعاً پیشرفت رسوب کلسیم را کند می‌کند؟
طبق گفته‌ی BHF، تغییرات سبک زندگی و درمان‌های پزشکی می‌توانند پیشرفت کلسیفیکاسیون را کند کنند. منابع معتبر درباره‌ی آترواسکلروز (از جمله MedlinePlus و NHS) هم همین مسیر را دنبال می‌کنند: کنترل عواملی که به پلاک دامن می‌زنند.
اگر پزشک دارو تجویز کرده، منظم مصرف کنید و آزمایش‌های پیگیری را از قلم نیندازید. دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
ترک سیگار در فهرست تغییرات سبک زندگی است که BHF و NHS برای کند کردن پیشرفت بیماری توصیه می‌کنند.
اگر دیابت یا پیش‌دیابت دارید، کنترل آن بخشی از مراقبت از رگ‌هاست.
الگوی غذایی سالم و تحرک منظم، متناسب با توان و توصیه‌ی پزشک خودتان.
نکته‌ی کلیدی این است که این مراقبت‌ها کنار هم اثر می‌گذارند. هیچ مکمل یا «رقیق‌کننده‌ی طبیعی» جای آن‌ها را نمی‌گیرد؛ طبق NCCIH، سازمان غذا و داروی آمریکا درباره‌ی محصولات کلاتاسیونِ بدون نسخه (مثل مکمل و اسپری) هشدار داده است. نوع و دوز هر دارو را فقط پزشک بر اساس وضعیت شما تعیین می‌کند.
کِی باید سراغ آنژیوگرافی یا آنژیوپلاستی رفت؟
طبق BHF، بسته به عدد کلسیم اسکور پزشک ممکن است تصویربرداری بیشتری بخواهد: برای عدد ۱ تا ۴۰۰ سی‌تی‌آنژیوگرافی کرونری، و برای بالای ۴۰۰ طبق راهنمای NICE احتمال آنژیوگرافی تهاجمی. هدف این تصویربرداری‌ها این است که روشن شود رگ‌ها چقدر تنگ شده‌اند.
علائم شما هم در این تصمیم وزن دارد — مثل درد یا فشار قفسه‌ی سینه هنگام فعالیت، یا تنگی نفس بی‌دلیل. تصمیم نهایی را پزشک با کنار هم گذاشتن علائم، نتیجه‌ی تست‌ها و تصویربرداری می‌گیرد.
آنژیوگرافی تصویر مستقیم و دقیق از داخل رگ‌های قلب می‌دهد و اگر تنگی مهمی دیده شود، می‌توان در ادامه درباره‌ی همه چیز در مورد آنژیوپلاستی تصمیم گرفت. در کلینیک ما آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی توسط دکتر آرمین مرعشی‌زاده، متخصص قلب و عروق با فلوشیپ اقدامات مداخله‌ای قلب و عروق (اینترونشنال کاردیولوژی)، انجام می‌شود؛ یعنی لازم نیست برای مرحله‌ی بعد به جای دیگری ارجاع شوید.
چه زمانی باید همین حالا مراجعه کرد؟ اگر درد یا فشار قفسه‌ی سینه دارید که با استراحت خوب نمی‌شود، یا همراه با تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع یا درد انتشاری به دست و فک است، منتظر نوبت مطب نمانید و با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین مرکز درمانی بروید.
سوالات متداول
آیا کلاتاسیون یا مکمل می‌تواند رسوب کلسیم قلب را پاک کند؟
خیر. طبق انجمن قلب بریتانیا هیچ درمانی سطح کلسیفیکاسیون عروق کرونر را برنمی‌گرداند. برای پاک‌کردن کلسیم، کلاتاسیون و مکمل‌ها شواهد معتبری ندارند؛ EDTA برای بیماری عروق کرونر تأییدیه‌ی سازمان غذا و داروی آمریکا را ندارد و عوارضی مثل افت کلسیم خون و آسیب کلیه دارد.
پلاک کلسیفیه با تنگی خفیف نیاز به آنژیوپلاستی دارد؟
این تصمیم با پزشک قلب است و به درصد تنگی، علائم و نتیجه‌ی تست‌های شما بستگی دارد. طبق BHF، بسته به عدد کلسیم اسکور ممکن است پزشک سی‌تی‌آنژیوگرافی یا آنژیوگرافی بخواهد تا ببیند رگ‌ها چقدر تنگ شده‌اند.
کلسیم اسکور بالا یعنی حتماً حمله‌ی قلبی می‌کنم؟
خیر، قطعیت نیست. ولی طبق BHF هرچه عدد بالاتر باشد خطر حمله‌ی قلبی در سال‌های پیش رو بیشتر است، و بالای ۳۰۰ این خطر حدود ۷ برابرِ کسی است که هیچ کلسیفیکاسیونی ندارد. به همین دلیل این عدد برای جدی‌ترکردن مراقبت‌ها به کار می‌رود.
آیا می‌شود پیشرفت پلاک کلسیفیه را کند کرد؟
بله. به گفته‌ی انجمن قلب بریتانیا، تغییرات سبک زندگی و درمان‌های پزشکی می‌توانند پیشرفت کلسیفیکاسیون را کند کنند و خطر حمله‌ی قلبی را کم کنند.
پلاک کلسیفیه و غیر کلسیفیه، کدام نگران‌کننده‌تر است؟
نوع پلاک به‌تنهایی پاسخ نمی‌دهد. پزشک آن را همراه با درصد تنگی، محل پلاک و علائم شما ارزیابی می‌کند.
منابع:
- انجمن قلب بریتانیا (BHF): کلسیفیکاسیون شریان‌ها
- MedlinePlus: آترواسکلروز
- NHS: آترواسکلروز
- NCCIH (NIH): کلاتاسیون برای بیماری عروق کرونر
این مقاله جایگزین معاینه نیست. نویسنده‌ی علمی: دکتر آرمین مرعشی‌زاده، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ اینترونشنال کاردیولوژی، شماره‌ی نظام پزشکی ۱۲۱۱۲۰.
برای مرور برگه‌ی جواب و برنامه‌ی پیگیری، می‌توانید نوبت بگیرید. کلینیک در شهرک غرب، میدان صنعت، بلوار فرحزادی، پلاک ۱۰۱، واحد ۸ است و شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۱۳ تا ۱۹ پذیرش دارد.
